શું આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશનું સ્થાન લઈ શકે?

Author: નોબત સમાચાર

શું આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશનું સ્થાન લઈ શકે?

ટેક્નોલોજી, ન્યાય અને માનવ વિવેક વચ્ચેનું સંતુલન

કલ્પના કરો કે તમે ન્યાય મેળવવા માટે કોર્ટમાં ઊભા છો. સામે ન્યાયાધીશ નથી, પરંતુ એક અત્યાધુનિક કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ છે. તે તમારા કેસના હજારો પાનાંઓનું વિશ્લેષણ કરે છે, લાખો ચુકાદાઓની સરખામણી કરે છે અને થોડી જ ક્ષણોમાં પોતાનો નિર્ણય જાહેર કરે છે. આજથી થોડાં વર્ષો પહેલાં આ કલ્પના વિજ્ઞાનકથાનો વિષય લાગી હોત, પરંતુ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (છૈં)ના યુગમાં આ પ્રશ્ન હવે કલ્પના પૂરતો રહૃાો નથી. વિશ્વભરની અદાલતોમાં છૈંનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહૃાો છે અને ભારત પણ તે દિશામાં વિચારપૂર્વક આગળ વધી રહૃાું છે. પરંતુ સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે શું છૈં ક્યારેય ન્યાયાધીશનું સ્થાન લઈ શકે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધતાં પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે ન્યાયાધીશનું કાર્ય માત્ર કાયદાની કલમો વાંચીને નિર્ણય આપવાનું નથી. ન્યાય એટલે માત્ર નિયમોનો અમલ નહીં, પરંતુ સંજોગોનું મૂલ્યાંકન, માનવ વર્તનની સમજ, નૈતિક મૂલ્યોનું રક્ષણ અને બંધારણીય આદર્શોનું પાલન પણ છે. દરેક કેસની પાછળ એક માણસ હોય છે, એક પરિવાર હોય છે, એક સમાજ હોય છે અને ઘણી વખત એક જીવનભરની પીડા પણ છુપાયેલી હોય છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં માત્ર ડેટા અને અલ્ગોરિધમના આધારે ન્યાય આપી શકાય કે નહીં, એ પ્રશ્ન અત્યંત ગંભીર છે.

વિશ્વના અનેક દેશોએ ન્યાયતંત્રમાં એ.આઈ.નો ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે. અમેરિકામાં અને યુરોપના કેટલાક દેશોમાં એ.આઈ.નો ઉપયોગ કેસ મેનેજમેન્ટ, દસ્તાવેજોની છટણી અને કાયદાકીય સંશોધન માટે થાય છે. સિંગાપુરે અદાલતોના વહીવટી કાર્યોમાં ટેક્નોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો છે. ચીનમાં તો કેટલીક પ્રક્રિયાઓ માટે *સ્માર્ટ કોર્ટ*ની કલ્પના પણ અમલમાં મૂકાઈ છે. પરંતુ નોંધનીય બાબત એ છે કે આજદિન સુધી કોઈપણ વિકસિત લોકશાહી દેશમાં છૈંને સ્વતંત્ર રીતે ન્યાયિક નિર્ણય આપવાની સત્તા આપવામાં આવી નથી.

ભારતમાં પણ ન્યાયતંત્ર ટેક્નોલોજીનો સ્વીકાર કરી રહૃાું છે. ઈ-કોર્ટ પ્રોજેક્ટ, ડિજિટલ ફાઈલિંગ, વર્ચ્યુઅલ સુનાવણી, ભાષાંતર માટે છૈં આધારિત સાધનો, ટ્રાન્સક્રિપ્શન અને કાયદાકીય સંશોધન જેવી સુવિધાઓ આજે વાસ્તવિકતા બની ચૂકી છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પણ અદાલતોમાં છૈંના જવાબદાર અને મર્યાદિત ઉપયોગ માટે માર્ગદર્શક નિયમોનો ડ્રાફ્ટ જાહેર કર્યો છે. આ સમગ્ર અભિગમનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ છે એ.આઈ. ન્યાયાધીશનો વિકલ્પ નહીં, પરંતુ સહાયક બની શકે.

ખરેખર જોવામાં આવે તો એ.આઈ. પાસે કેટલીક એવી ક્ષમતાઓ છે જે માનવ માટે અઘરી છે. તે લાખો ચુકાદાઓનું પળવારમાં વિશ્લેષણ કરી શકે છે, સંબંધિત કાયદાઓ શોધી શકે છે, સમાન પ્રકારના કેસો ઓળખી શકે છે અને સંશોધન માટે અમૂલ્ય મદદરૂપ બની શકે છે. પરિણામે ન્યાયાધીશોનો સમય બચી શકે છે, કેસોની તૈયારી વધુ અસરકારક બની શકે છે અને ન્યાયતંત્રની કાર્યક્ષમતામાં વધારો થઈ શકે છે.

પરંતુ બીજી બાજુ કેટલીક એવી બાબતો છે જે કોઈપણ ટેક્નોલોજી હજુ સુધી કરી શકતી નથી. કોર્ટમાં અનેક વખત કાયદો જેટલો મહત્વનો હોય છે, એટલી જ મહત્વની માનવ સંવેદના હોય છે. સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા, પક્ષકારોની વર્તણૂક, સામાજિક પરિસ્થિતિ, નૈતિક મૂલ્યો, બંધારણીય આત્મા અને ન્યાયિક વિવેકઆ બધું કોઈ અલ્ગોરિધમ સંપૂર્ણ રીતે સમજી શકે તેવું હજુ શક્ય નથી. કાયદાની ભાષા અને ન્યાયની ભાવના વચ્ચેનો ફરક સમજવો એ માત્ર મશીન માટે નહીં, પરંતુ ઘણી વખત અનુભવી માનવ માટે પણ પડકારરૂપ હોય છે.

છૈં અંગેની સૌથી મોટી ચિંતાઓમાં એક છે અલ્ગોરિધમિક બાયસ. એ.આઈ. જે માહિતી પરથી શીખે છે, જો એ માહિતીમાં જ પૂર્વગ્રહ હોય, તો તેના પરિણામોમાં પણ તે જ પૂર્વગ્રહ આવી શકે છે. કોઈ વ્યક્તિ, સમુદાય અથવા વર્ગ પ્રત્યે અજાણતાં જ ભેદભાવ સર્જાય તેવો ભય હંમેશા રહે છે. વધુમાં, એ.આઈ. દ્વારા લેવાયેલા નિર્ણય પાછળનું કારણ ઘણી વખત સ્પષ્ટ રીતે સમજાવી શકાતું નથી. જ્યારે ન્યાયની મૂળભૂત માંગણી એ છે કે દરેક નિર્ણય કારણસર, પારદર્શક અને જવાબદાર હોવો જોઈએ.

ભારતનું બંધારણ માત્ર કાયદાનું પુસ્તક નથી; તે ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને માનવ ગૌરવના મૂલ્યો પર આધારિત જીવંત દસ્તાવેજ છે. આપણા ન્યાયાધીશો માત્ર કાયદાની કલમોનું અર્થઘટન કરતા નથી, પરંતુ સમય, સમાજ અને બંધારણીય મૂલ્યોને ધ્યાનમાં રાખીને કાયદાને જીવંત રાખે છે. ઘણી વખત એક જ કાયદાની જોગવાઈ જુદી જુદી પરિસ્થિતિઓમાં જુદી રીતે લાગુ પડે છે. આ પ્રકારનું સંતુલન અને ન્યાયિક વિવેક કોઈ પૂર્વનિર્ધારિત અલ્ગોરિધમથી શક્ય નથી.

તેનો અર્થ એવો પણ નથી કે ન્યાયતંત્રએ એ.આઈ.થી દૂર રહેવું જોઈએ. વાસ્તવમાં, એ.આઈ.નો જવાબદાર ઉપયોગ ન્યાયતંત્રને વધુ કાર્યક્ષમ, વધુ સુલભ અને વધુ આધુનિક બનાવી શકે છે. લાખો પેન્ડિંગ કેસો ધરાવતા દેશમાં ટેક્નોલોજી સમયની જરૂરિયાત છે. પરંતુ અંતિમ નિર્ણય આપવાનો અધિકાર હંમેશા એવા ન્યાયાધીશ પાસે જ રહેવો જોઈએ જે કાયદા ઉપરાંત માનવતા, નૈતિકતા અને બંધારણીય મૂલ્યોને પણ સમજી શકે.

ટેક્નોલોજીનો હેતુ માનવને બદલવાનો નહીં, પરંતુ તેને વધુ સક્ષમ બનાવવાનો હોવો જોઈએ. કોર્ટમાં એ.આઈ.નો સાચો ઉપયોગ ત્યારે જ સફળ ગણાશે જ્યારે તે ન્યાયાધીશના જ્ઞાન, અનુભવ અને નિર્ણયક્ષમતાને મજબૂત બનાવે, પરંતુ તેના સ્થાન પર ક્યારેય બેસવાનો પ્રયાસ ન કરે.

આખરે, કદાચ પ્રશ્ન એ નથી કે *એ.આઈ. ન્યાયાધીશ બની શકે કે નહીં?* સાચો પ્રશ્ન એ છે કે *શું ન્યાય માત્ર બુદ્ધિથી આપી શકાય કે તેના માટે માનવ અંતઃકરણ પણ જરૂરી છે?* કાયદો પુસ્તકોમાં લખાયેલો હોય છે, પરંતુ ન્યાય હંમેશા માનવ વિવેકમાંથી જન્મે છે. તેથી ભવિષ્યની અદાલતોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનું સ્થાન નિશ્ચિતપણે હશે, પરંતુ ન્યાયના સિંહાસન પર અંતિમ શબ્દ હંમેશા માનવ ન્યાયાધીશનો જ રહેશે.

ધ્વનિ લાખાણી એડવોકેટ, ગુજ. હાઈકોર્ટ

જો આપને આ પોસ્ટ ગમી હોય તો શેર કરો...