પૂછશે ઈશ્વર સવાલ... તો શું આપશો જવાબ?

'દુનિયા મેં તેરા હૈ બડા નામ... આજ મુઝે ભી તુમસે પડ ગયા કામ, મેરી બિનતી સુનો તો જાનું, માનું તુઝ મેંે રામ... રામ નહીં તો કર દુંગા સારે જગ મેં તુઝે બદનામ...'

૧૯૭૩ માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ 'લોફર'નું આ ગીત છે. મહેન્દ્ર કપૂરના સ્વરમાં ઓમપ્રકાશ પર પિક્ચરાઈઝ કરેલું ગીત આનંદ બક્ષીએ લખ્યું છે. ગીત શાંતિથી સાંભળીએ તો એવું જ લાગે કે બધાની સ્થિતિ આવી જ છે. આપણા બધાની માનસિક્તા આવી જ છે. આપણે ભગવાનને પણ ચેલેન્જ કરીએ છીએ. ખાસ કરીને હિન્દી ફિલ્મો અને સિરિયલમાં ભગવાનને ચેલેન્જ કરતા હોય તેવી સ્થિતિ બતાવવામાં આવે છે. ભગવાનની સામે માથા પછડવા, ભગવાન માંગણી ન સ્વીકારે ત્યાં સુધી ઘંટ વગાડવા, હાથમાં દીવો લઈને આરતી કરવી, દૂર-દૂર વસતા ભગવાન સુધી ચાલતા જવું, હાથ-પગના છાલા, માથામાંથી વહેતું લોહી... એ બધું બતાવીને આપણને એમ જ સમજાવે છેકે ભગવાનને પૂજો... ખાસ કરીને દુઃખ આવે ત્યારે તેમને એટલા યાદ કરોકે તેમને તમારી વાત માનવી જ પડે, જાતને કષ્ટ આપીને પણ એટલી ભક્તિ કરો કે તેમને તમારી મદદ કરવી જ પડે.

આપણે બધા તકલીફમાં ઈશ્વરને યાદ કરવાનું પસંદ કરીએ છીએ. જ્યારે આપણે ક્યાંક ને ક્યાંક પોતાની જાતને અધુરી અનુભવીએ છીએ ત્યારે અંતિમ આધાર તરીકે ઈશ્વરને યાદ કરીએ છીએ. આપણા બધાની મજા એ છે કે, જ્યાં સુધી ઈશ્વર કામ કરતો રહે. પરિસ્થિતિ આપણી ફેવરમાં ચાલતી હોય ત્યાં સુધી આપણે આનંદથી તેને પૂજીએ છીએ, પણ ઈશ્વર આપણી વાત ન માને તો? આપણી મદદ ન કરે તો? આપણી માંગણી ન સ્વીકારે તો? તો આપણને ગુસ્સો આવે છે, જે ક્ષણે આપણું ધાર્યું ન થાય, જે ક્ષણે આપણને લાગે કે ઈશ્વર આપણા કંટ્રોલમાંથી નીકળી ગયો છે એ ક્ષણે તેને ઈશ્વર માનવાનો ઈન્કાર કરતા પણ આપણે વિચારતા નથી. ધારેલું કામ થાય એ માટે દોરા-ધાગા-બાધા કરીએ છીએ. ઘરમાં શાંતિ માટે મંત્ર-તંત્ર-યજ્ઞનો સહારો લઈએ છીએ. ભૂત ભૂવા-ધર્મગુરુઓ આપણને સાચા લાગે છે. તેનું કારણ એ નથી કે 'ઘોર કળિયુગ' આવ્યો છે. તેનું કારણ એ છે કે હવે 'ઘોર સ્વાર્થયુગ' આવ્યો છે. લગભગ દરેક માણસ સ્વકેન્દ્રી છે. તેને પોતાના સુખની પાર અને ઘરની બહાર ભાગ્યે જ દેખાયછે. બાજુવાળા ઘરમાં થતાં ઝઘડાથી તેને કંઈ અસર થતી નથી અને મિત્ર-સગાવહાલાની જરૃર ન પડે, ત્યાં સુધી તેમના ફોન નંબર પણ યાદ નથી આવતા.

માણસ તરીખે આપણે બધા જ ધીરે ધીરે એક એવી માનસિકતામાં પ્રવેશી ગયા છીએ કે જ્યાં સુધી કોઈ બાબત આપણને અસર કરતી ન હોય ત્યાં સુધી તેની આપણે ચિંતા કરતા નથી. મિત્રો કે સગાસંબંધીને ક્યારેક મદદ કરી લઈએ છીએ, પણ એ આપણા મનની વાત છે. મંદિરમાં ભક્તિ-પૂજા-દાન એ આપણી સંસ્કૃતિ છે, પણ આપણે તેમાંથી બહાર નીકળીને એક માણસ તરીકે આપણે શું કરીએ છીએ એવો સવાલ આપણે આપણી જાતને ક્યારેય પૂછ્યો છે?

આપણે કામ કરીએ છીએ, આપણી કારકિર્દી માટે, આપણે પૈસા બચાવીએ છીએ, આપણી પાછલી જિંદગી માટે આપણા બાળકોને ઉછેરીએ છીએ, આપણા સહારા માટે તેમને ભણાવીએ છીએ, આપણી પ્રતિષ્ઠા માટે આપણે મિત્રો બનાવીએ છીએ, આપણા સાથ માટે, ફરવા જઈએ છીએ, આપણી ખુશી માટે, આપણે કશું જ બિનજરૃરી કે જેમાંથી ફાયદો ન હોય તેવું કરતા નથી. આ બધાની જેમ જ આપણી ભક્તિ, પૂજા, ઉપવાસ એટલે આપણે ધાર્મિક છીએ એવું બધાને કહેવું, આપણે ક્યારેય સ્વ-સંતોષ સિવાય કોઈ કામ કરતા નથી, કોઈને મદદ કરતી વખતે પણ તેને તેની લાચારી ગણાવીએ છીએ. ઘણા વર્ષ પછી મળતા મિત્રોમાં પણ પોતે શું મેળવ્યું, કેટલી મિલકત છે, કેટલો પાવર છે તેની જ ચર્ચા કરીએ છીએ.

આ બધા કામની સાથે સાથે આપણે મંદિર પણ જઈએ છીએ, ભોગ ધરાવીએ છીએ, ફાળો લખાવીએ છીએ, અને સાથે સાથે એ પણ ધ્યાન રાખીએ છીએ કે આ બધાની ખબર આપણા મિત્ર વર્તુળમાં થવી જોઈએ. આપણે મંદિરમાં જઈએ એ વાતનો જાહેરાતમાં ઢંઢેરો પણ કરીએ છીએ. ઘણાં લોકો તો એવા સમયે મંદિર જવાનું પસંદ કરતા હોય છે કે જે સમયે ભીડ વધારે હોય, લોકો તેમને જોવે એ રીતે પૂજા કરતા હોય છે. શું આપણે ઈશ્વરનું ધ્યાન ધરીએ છીએ? જો મનથી ન કરીએ તો પૂજા કે પ્રાર્થના એ આપણી તેની સાથેનો સંવાદ નથી. પ્રાર્થના તો દિલથી નીકળવી જોઈએ. મંદિરમાં જઈને પ્રાર્થના કરો, યાચના નહીં, પણ આપણે? બસ માંગણી જ કરીએ છીએ. હા... માંગી શકાય, પણ જીદ ન કરાય... જીદ કરીને મેળવેલી વસ્તુ કે વ્યક્તિ આપણી પાસે હંમેશાં રહેતી નથી.

ઘણીવાર જોઈએ છીએ કે મંદિરમાં ભજન-સત્સંગ ચાલતો હોય, મોટા અવાજે એક વ્યક્તિ ભજન ગાય અને બીજા તેને દોહરાવે... પણ ભજન એ શાબ્દિક બૂમાબૂમ નથી. સમજ્યા વગર, જાણ્યા વગર, ભજન દોહરાવવા એ ભક્તિ નથી. મોટે મોટેથી તાળી પાડીને ભજન કરવા એ ભક્તિ છે? ભક્તિ તો એ છે જે આપણા કહ્યા વગર જ ઈશ્વર સમજી જાય. મંદિરમાં જઈને ભગવાનની મૂર્તિ સામે જોઈને કંઈ જ બોલ્યા વગર બે-પાંચ મિનિટ ઊભા રહીએ એ ભક્તિ જ છે. ભક્તિ મૌન હોય, ઘોંઘાટ નહીં. આપણે તો ઈશ્વરને યાદ કરવામાં પણ દાદાગીરી કરીએ છીએ. મજાની વાત એ છે કે, આપણી પાસે ભક્તિ કરવાની, દર્શન માટે પ્રતિક્ષા કરવાની ધીરજ નથી. દૂર દૂર વસતા ભગવાનના મંદિરે કેટલાય કલાકોની મુસાફરી કરીને જઈએ છીએ, અને પછી લાઈનમાં ઊભા રહેવાને બદલે ઓળખાણ લગાવીને, દક્ષિણા-ફાળો લખાવીને સીધા ભગવાન સામે જતા રહીએ છીએ અને ભગવાન આપણને જોવે એ પહેલા તો બહાર નીકળી જઈએ છીએ. આ 'દર્શન' છે? આ તો ઊડતી મુલાકાત કહેવાય... ઈશ્વરના દરબારમાં માત્ર હાજરી પુરાવી કહેવાય... બધાને ગર્વથી કહીએ છીએ કે અમે આટલે દૂર જાત્રા કરવા ગયા હતાં... પણ ખરેખર એ જાત્રા નથી એ ફરવા ગયા હોય એવું હોય છે. આમાં ઈશ્વર સાથેનો સંવાદ ક્યાં છે? પ્રાર્થના ક્યાં છે? આ પ્રકારના વર્તનને આપણે 'ધર્મ' કહીને જાતને 'ધાર્મિક' બતાવીને ગર્વ કરીએ છીએ. ધૂપ-દીપ, પાઠ, ઉપવાસ, વ્રત, પૂજા, સત્સંગ, યજ્ઞ, એવી બધી પ્રવૃત્તિમાં પૂજા-પાર્થના ક્યાં છે?

આવું બધું કરીને આપણે ઈશ્વર પાસે અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે આપણી વાત તે માને, આપણી માંગણી સ્વીકારે, પૂજા-પાઠ, પ્રાર્થના પછી શરત એ જ હોય છે કે આપણી મનોકામના પૂરી થાય... આપણે ભગવાનને કંઈ નક્કી કરવા દેતા જ નથી, ઈશ્વરે આપણને શું આપવું? ક્યારે આપવું? કેટલું આપવું? તે આપણે જ નક્કી કરીએ છીએ. શું આ યોગ્ય છે? ઈશ્વર કેટલી વાર આપણી માંગણી પૂરી કરે? શું આપણે કાંઈ એકની એક વ્યક્તિની માંગણી વારંવાર પૂરી કરી શકીએ છીએ? પણ આ ઈશ્વર છે, આપણા કરતા વધુ બહેતર, વધુ સંવેદનશીલ, વધુ સ્નેહાળ છે. તે આપણી વાત માને જ છે, પ્રાર્થના સાંભળે જ છે, પણ કેટલી વખત? એ વિચાર્યું છે? અને સામે ઈશ્વર પૂછશે કે આપણે તેને શું આપીએ છીએ? તો કાંઈ જવાબ છે? આપણે ચોવીસ કલાકના દિવસમાં માત્ર પાંચ મિનિટ પણ ઈશ્વર સાથે સંવાદ કરીએ છીએ? એવો સમય હોય છે કે જેમાં આપણે અને ઈશ્વર બે જ હોઈએ? આપણે તો હાથ જોડીને ઊભા હોય ત્યારે પણ મગજમાં કંઈક બીજાજ વિચાર ચાલતા હોય છે. તો શું આમાં ઈશ્વર માનશે? વિચારી જો જો... ઈશ્વર સવાલ કરશે તો શું જવાબ આપશું?

દીપા સોની-જામનગર



close
Ank Bandh 29 March
close
PPE Kit