આર્બિટ્રેશન-વિવાદ નિવારણનું એક આધુનિક સાધન

Author: નોબત સમાચાર

આર્બિટ્રેશન-વિવાદ નિવારણનું એક આધુનિક સાધન

ભારત જેવા વ્યાપક અને વિવિધતાપૂર્ણ દેશમાં, વિવાદોની સંખ્યા સતત વધતી રહી છે. આવા સંજોગોમાં, વિવાદોને ઝડપી અને અસરકારક રીતે ઉકેલવા માટે આર્બિટ્રેશનનું મહત્ત્વ ખૂબ વધી ગયું છે. આર્બિટ્રેશન એ વિવાદ નિવારણની એક પદ્ધતિ છે, જેમાં બે કે તેથી વધુ પક્ષો વિવાદ ઉકેલવા માટે તટસ્થ તૃતીય પક્ષને નિમણૂક કરે છે. આ તૃતીય પક્ષને આર્બિટ્રેટર કહેવાય છે. આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ખાનગી છે, એટલે કે, આર્બિટ્રેશનની કાર્યવાહી જાહેરમાં થતી નથી અને વિવાદની વિગતો જાહેર નથી થતી. આર્બિટ્રેશનની પ્રક્રિયામાં, પક્ષો પોતાના વિવાદ ઉકેલવા માટે આર્બિટ્રલ ટ્રિબ્યુનલની રચના કરે છે. આ તટસ્થ તૃતીય પક્ષ (આર્બિટ્રેટર)ની પસંદગી બંને પક્ષો દ્વારા સંમતિથી કરવામાં આવે છે. આર્બિટ્રેશનની મુખ્ય અસરકારકતામાંથી એક એ છે કે તે વિવાદોને ઝડપી ઉકેલવા માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. જયારે પરંપરાગત ન્યાયતંત્રમાં કિસ્સાઓના ઉકેલવામાં વર્ષો લાગી જતાં હોય છે, આર્બિટ્રેશનમાં વિવાદો સામાન્ય રીતે ૬-૧૨ મહિનામાં ઉકેલાય છે. આ ઝડપથી ઉકેલવાનો લાભ ખાસ કરીને વ્યવસાયિક અને વ્યક્તિગત બાબતોમાં ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

આર્બિટ્રેશનની કાયદાકીય માન્યતા

ભારતનું આર્બિટ્રેશન કાનૂન અનસીટ્રલ મોડલ કાનૂન પર આધારિત છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય તેમજ આંતરિક આર્બિટ્રેશનના ઉદ્દેશ સાથે બનાવવામાં આવ્યું છે. આ કાયદામાં વિવાદ ઉકેલવાની પ્રક્રિયા અને વિદેશી આર્બિટ્રલ એવોર્ડના અમલ માટે અનેક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.

આર્બિટ્રેશનના લાભો

(૧) સમય અને ખર્ચ બચત- આર્બિટ્રેશન પ્રક્રિયા ઝડપી અને ખર્ચાળ નથી. પરંપરાગત ન્યાયતંત્રની તુલનામાં આર્બિટ્રેશન પ્રક્રિયા ઓછી સમયમાં પૂર્ણ થાય છે અને ખર્ચ ઓછો હોય છે. આર્બિટ્રેશન શરત અનુસાર, સામાન્ય રીતે આર્બિટ્રેશનના ખર્ચનું વહન બંને પક્ષો સમાન રીતે કરે છે. આ કારણે, તે તમામ સંલગ્ન પક્ષો માટે સમય અને ખર્ચ બંનેમાં બચત કરે છે. આર્બીટ્રેલ ટ્રિબ્યુનલે સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, ૧૯૦૮ ના કડક નિયમોને પાલન કરવાની જરૂર નથી.

(૨) બિનજરૂરી હેરાનગતીથી બચાવ- આર્બિટ્રેશનમાં, બિનજરૂરી કાનૂની કેસોની સંખ્યા ઘટાડવામાં આવે છે. ધંધાકીય વર્ગ ને હેરાનગતિ પહોંચાડવા જે અલગ અલગ જગ્યા એ અલગ અલગ કેસ દાખલ કરવામાં આવે છે એ સમસ્યા નો સીધો ઉકેલ ધંધાકીય વહેવારમાં આર્બિટ્રેશનનો કરાર કરી દેવાથી મળી શકે એમ છે.

(૩) સમયમર્યાદામાં વિવાદ ઉકેલ- આર્બિટ્રેશનનો બીજો મોટો ફાયદો એ છે કે, તે સમયમર્યાદામાં વિવાદ ઉકેલે છે. આના કારણે વિવાદ ઉકેલવામાં વધુ સમય નથી લાગતો અને પક્ષોને ઝડપી ન્યાય મળે છે.

(૪) ન્યાયાલયની રીતે આર્બિટ્રલ એવોર્ડ- આર્બિટ્રેશન દ્વારા લેવામાં આવેલ નિર્ણય (આર્બિટ્રલ એવોર્ડ) ન્યાયાલયના આદેશ (ડિક્રી) સમાન છે. આ એવોર્ડનો અમલ ન્યાયાલયના આદેશની જેમ જ થઈ શકે છે.

(૫) કરારમાંથી આર્બિટ્રેશનની શરત- આર્બિટ્રેશનની વિશિષ્ટતા એ છે કે તે કરારમાંથી અલગ અને સ્વતંત્ર છે. કરાર સમાપ્ત થાય તેવા સંજોગોમાં પણ આર્બિટ્રેશનની શરત બાકી રહે છે. આનો અર્થ એ છે કે, જો બે પક્ષો વચ્ચેનો કરાર સમાપ્ત થાય તો પણ, વિવાદને આર્બિટ્રેશન દ્વારા ઉકેલવામાં આવે છે.

(૬) ન્યાયતંત્રનો મર્યાદિત હસ્તક્ષેપ- આર્બિટ્રેશન કરાર હેઠળ, જો કોઈ પક્ષ વિવાદને ન્યાયાલયમાં લઈ જવા માગે તો તે શક્ય નથી. આ પ્રકારની શરત ધરાવતા પક્ષો પોતાના વિવાદોને માત્ર આર્બિટ્રેશન દ્વારા ઉકેલવા માટે બંધાયેલા રહે છે.

(૭) આર્બિટ્રલ ટ્રિબ્યુનલના આદેશની અંતિમતા- આર્બિટ્રલ ટ્રિબ્યુનલના આદેશ (આવોર્ડ) અંતિમ હોય છે અને તેને ન્યાયાલયમાં પડકારવાની મંજૂરી નથી, સિવાય આકસ્મિક સંજોગોમાં. આના કારણે કોર્ટના પ્રત્યાયન મુદ્દાઓથી બચી શકાય છે.

(૮) આકસ્મિક સંજોગો-આકસ્મિક સંજોગોમાં પણ ન્યાયાલય માત્ર આર્બિટ્રલ પ્રક્રિયાના ગેરસમજ, ભેદભાવ અથવા ઑંયકાલીક ખોટના નિરાકરણ માટે જ હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે.

(૯) લવચીકતા- આર્બિટ્રેશનમાં પક્ષો તેમની પસંદગી મુજબ સ્થળ, સમય અને ભાષા નક્કી કરી શકે છે. આ લવચીકતા પક્ષોને તેમના અનુકૂળ રીતે વિવાદ ઉકેલવામાં સહાયરૂપ બને છે.

સંસ્થાકીય આર્બિટ્રેશનઃ ૨૦૧૯નો સુધારો

(૧૦) વિવાદોનો ઉકેલ લાવવાના આર્બિટ્રેશનની વધતી માંગને ધ્યાનમાં લઈને ૨૦૧૯ માં સંસ્થાકીય આર્બિટ્રેશનની સંકલ્પના અપનાવવામાં આવી. આ સંસ્થા દ્વારા પેનલમાં આર્બિટ્રેટરો ઉપલબ્ધ છે, જેમાંથી પક્ષો તેમની જરૂરિયાત મુજબ આર્બિટ્રેટરની પસંદગી કરી શકે છે અથવા કોર્ટ દ્વારા આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરાવી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

આર્બિટ્રેશન એ વિવાદ ઉકેલવાનો એક પ્રભાવશાળી અને વ્યવહારૂ માર્ગ છે. આર્બિટ્રેશનનું બીજું મોટું લાભ એ છે કે તે ખર્ચાળ નથી. પરંપરાગત ન્યાયતંત્રના તુલનામાં આર્બિટ્રેશનની પ્રક્રિયા ઓછી ખર્ચાળ હોય છે. કોર્ટ ફી અને વકીલખંડના ખર્ચાઓ ટળી જાય છે. આ ઉપરાંત, આર્બિટ્રેશનની પ્રક્રિયા સરળ અને ગોપનીય છે, જેથી સમય અને પૈસાનો બચાવ થાય છે અને બિનજરૂરી કાનૂની મુશ્કેલીઓથી બચાવે છે

આર્બિટ્રેશન એક એવી પદ્ધતિ છે, જે આદર્શ ન્યાયિક પદ્ધતિ સમાન બની રહી છે. આનો લાભ લેવા માટે, બિઝનેસમેન અને ઉદ્યોગપતિઓને આ પદ્ધતિ વિશે વધુ માહિતી મેળવવી જોઈએ અને તેમની વ્યવસાયિક સોદાઓમાં આર્બિટ્રેશન શરતનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, સરકાર અને ન્યાયિક તંત્ર દ્વારા આ પદ્ધતિ વિશે જાગૃતિ લાવવા માટે વિશેષ પ્રયાસો કરવા જોઈએ, જેથી વધુને વધુ લોકો આ પદ્ધતિના ફાયદા જાણી શકે અને તેનો ઉપયોગ કરી શકે.

આ રીતે, આર્બિટ્રેશન પદ્ધતિ વધુ વ્યાપક અને પ્રભાવશાળી બની શકે છે, અને ન્યાયતંત્ર પરનું બોજું ઘટાડી શકે છે. આથી, આર્બિટ્રેશનને એક આધુનિક, અસરકારક અને સલામત વિવાદ નિવારણ પદ્ધતિ તરીકે સ્વીકારીને, આપણે ન્યાયતંત્રના કાર્યને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવી શકીએ.

ધ્વનિ લાખાણી

જો આપને આ પોસ્ટ ગમી હોય તો શેર કરો...