આજના યૂગમાં જ્યારે પેટ્રોલથી લઈને દરરોજની જરૂરિયાતો સુધીની કિંમતો આકાશે પહોંચી રહી છે, ત્યારે મોટાભાગના લોકો તેમના ભવિષ્ય માટે રોકાણ તરફ વળી રહૃાા છે. ખાસ કરીને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, આઈપીઓ અને મોબાઈલમાં થતું ડિજિટલ ટ્રેડિંગ આજે ગામડાં સુધી પહોંચી ગયું છે. પરંતુ શું સામાન્ય નાગરિક જાણે છે કે આવા રોકાણમાં પોતાનું નાણું બચાવવા માટે કાયદા શું છે? જો છેતરપીંડી થાય તો કયા કાયદા મદદરૂપ બને છે?

આ લેખમાં આપણે સામાન્ય નાગરિક તથા નાના રોકાણકર્તા માટે ઉપલબ્ધ ચાર મુખ્ય કાયદાકીય બચાવના ખૂણા સમજશું:

૧. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ  રોકાણ કરતા પહેલા જાણો કાયદો શું કહે છે?

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ એ એવા રોકાણ સાધન છે, જ્યાં એક સંસ્થા (એમફી) વિવિધ નાગરિકો પાસેથી નાણા એકત્રિત કરીને શેર, ડિબેન્ચર કે બાંડોમાં મૂકે છે.

એમફી પર ભારતીય પ્રતિભૂતિ અને વિનિમય બોર્ડ અધિનિયમ, સંવત ૧૯૯૨ (સેબી અધિનિયમ) લાગુ પડે છે.

દ્બધારા ૧૧(૨) મુજબ સેબી એ તમામ મ્યુચ્યુઅલ ફંડને નિયમિત કરવા માટે સત્તા ધરાવે છે.

દ્બદરેક મ્યુચ્યુઅલ ફંડનો એમફી રજીસ્ટ્રેશન નંબર હોવો ફરજિયાત છે.

દ્બજો કોઈ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ખોટા દાવા કરે, ભ્રમ ફેલાવે, કે ભવિષ્યની બિનહકીકતી વચનો આપે, તો તેના વિરૂદ્ધ સેબી નિયમાવલી, સંવત ૨૦૦૩ હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

 કોઈપણ મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં રોકાણ કરતા પહેલા સેબીની અધિકૃત વેબસાઈટ પરથી તેની માન્યતા, નીતિ દસ્તાવેજ અને મેન્ટર સંસ્થાનું પ્રમાણપત્ર તપાસવું અત્યંત આવશ્યક છે.

૨. પ્રારંભિક જાહેર ઓફર (આઈપીઓ)  જનતાને શેર વેચવાનો કાયદેસરનો માર્ગ

આઈપીઓ એટલે કંપની પ્રથમ વખત જાહેરમાં તેના શેર વેચે છે. અહીં મોટાભાગના નાગરિકો ઉત્સાહિત થઈ રોકાણ કરે છે, પરંતુ કંપનીઓ ઘણીવાર વચનો પૂરા ન પાડે, કે ખોટા દસ્તાવેજ રજૂ કરે છે.

દ્બસેબી (આઈસીડીઆર) નિયમાવલી, સંવત ૨૦૦૯ હેઠળ, દરેક કંપનીએ સંપૂર્ણ ખુલાસા, જોખમોની વિગતો અને નાણાકીય દસ્તાવેજ રજૂ કરવો ફરજિયાત છે.

દ્બજો કંપની આ માહિતી છુપાવે કે ખોટી માહિતી આપે, તો તે વિરુદ્ધ સેબી અધિનિયમની ધારા ૧૧-બી અને ૧૧-સી હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

દ્બરોકાણકર્તાઓ માટે ફરિયાદ કરવા માટે ગ્રાહી સેવા પ્રણાલી  સ્કોર્સ ઉપલબ્ધ છે, જ્યાં વ્યક્તિ ઓનલાઇન ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે.

આઈપીઓના દસ્તાવેજ વાંચ્યા વિના કે માત્ર લોકપ્રિયતા જોઇને રોકાણ ન કરવું જોઈએ. દરેક માહિતી સચોટ છે કે નહીં, તેની ચકાસણી કરવી જોઈએ.

 ૩. ડિજિટલ ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ  સરળતા પણ જોખમ સાથે

મોબાઈલ એપ્લિકેશન દ્વારા શેર ખરીદવેચાણ આજે સામાન્ય થઈ ગયું છે. પરંતુ જો આપ ક્યા પ્લેટફોર્મમાં તમારૃં ખાતું ખોલી રહૃાા છો અને તે કાયદેસર છે કે નહીં, તે નિર્ધારિત કરવું અતિ આવશ્યક છે.

દ્બ દરેક ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ માટે સેબી પાસેથી બ્રોકર તરીકેનો લાઇસન્સ ફરજિયાત છે.

દ્બ જો બ્રોકર પોઝિશન માથે ટ્રેડ કરે, નુકશાન છુપાવે કે અનધિકૃત ડેટા ઉપયોગ કરે, તો તે વિરુદ્ધ સેબી (બ્રોકર્સ) નિયમાવલી, સંવત ૧૯૯૨ હેઠળ કાર્યવાહી શક્ય છે.

દ્બ જો કોઈ વ્યક્તિ મોબાઈલ એપ દ્વારા *ફ્રી ડિમેટ એકાઉન્ટ* કે *બિનજોખમી રોજગાર* જેવી ભૂલભુલૈયી જાહેરાત કરે, તો તેને મૃગજળ જેવી લાલચ આપવી  એક ગુનાહિત કાયદાકીય લાપરવાહી માનવામાં આવે છે.

 કોઈ પણ એપ ડાઉનલોડ કરતા પહેલા તેનો સેબી લાઇસન્સ નંબર તપાસવો અને તેના રિવ્યુ વાંચવા જોઈએ. વ્યક્તિગત માહિતી આપતી વખતે કાયદાકીય ભલામણ અવશ્ય લેવી જોઈએ.

 ૪. સામાન્ય નાગરિક માટે કાયદાકીય બચાવ અને ફરિયાદની વ્યવસ્થા

આજે સૌના મોબાઈલમાં નાણાંનું વ્યવહાર થાય છે, પણ જ્યારે નુકશાન થાય ત્યારે ઘણાં લોકોને ન ખબર હોય કે કઈ કચેરીએ જવું? કઈ ફરિયાદ ક્યાં કરવી?

 ગ્રાહી ફરિયાદ માટેઃ

દ્બ સેબી સ્કોર્સ પોર્ટલ ઓનલાઈન ફરિયાદ માટે.

દ્બ ગ્રાહક સુરક્ષા કોષઃ જેનાથી નાનાં રોકાણકારને નુકશાન વળતર મળે.

દ્બ લોકલ પોલીસ થકી ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી અધિનિયમ, સંવત ૨૦૦૦ હેઠળ ફરિયાદ શક્ય છે જો ડિજિટલ છેતરપીંડી થાય.

દ્બ નાગરિક વિવાદ નિવારણ મંડળ/ગ્રાહક અરજી અદાલત  નાણાકીય નુકશાન માટે વળતર મેળવવા માટેનો કાયદેસરનો માર્ગ.

દરેક નાગરિકે પોતાનું પેનકાર્ડ, આધાર અને મોબાઈલ લિંક કરેલું હોવું જોઈએ. જો તમારું ખાતું જબરદસ્તીથી ખોલવામાં આવ્યું હોય તો તરત ફરિયાદ કરવી જોઈએ.

"એગ્રીમેન્ટ* અને *ટર્મ્સ ઑફ યુઝ"  વાંચ્યા વગર ક્લિક ન કરો

મોટાભાગે જ્યારે આપણે એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરીએ છીએ ત્યારે *હું સંમત છું* પર ક્લિક કરી દઈએ છીએ. પરંતુ એના દ્વારા આપ આપની અનેક વૈધાનિક જવાબદારીઓ માન્ય કરી દઈ રહૃાા છો.

કેવી બાબતો વાંચવી ખૂબ જરૂરી છેઃ

દ્બ આપના નાણાં ક્યાં હોલ્ડ થાય છે? બ્રોકર પાસેથી સીધા સ્ટોક એક્સચેન્જમાં જાય છે કે થર્ડ પાર્ટી પાસેથી?

દ્બ એપના સર્વર ક્યાં છે  ભારતમાં કે વિદેશમાં?

દ્બ શું તમને નાની શરતોમાં એવું લખેલું છે કે, કંપની આપના ડેટાનું વિશ્લેષણ માર્કેટિંગ માટે કરી શકે છે?

દ્બ શું બાય ડિફોલ્ટ ઓટો મેન્ડેટ, લોન ઈલીજીબીલીટી, એસઆઈપી એક્ટિવ થાય છે?

 કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ, કોઈ પણ શરત જે ગ્રાહકને અનફેર રીતે બંધનમાં પાડે છે, તે સંચિત ઉપભોક્તા સુરક્ષા અધિનિયમ, સંવત ૨૦૧૯ હેઠળ અન્યાયી વ્યવસાયિક પ્રથા તરીકે ગણાય છે.

 સાયબર સુરક્ષા  રોકાણકર્તા તરીકે તમારા પગલાં

આવી છેતરપીંડીથી બચવા માટે નીચેના પગલાં અનુસરોઃ

દ્બ માત્ર તમારા મોબાઈલ પરનું અંગત નેટવર્ક અથવા વાઈફાઈ જ ઉપયોગ કરો. જાહેર વાઈફાઈ પરથી ટ્રેડિંગ ટાળો.

દ્બ ડિવાઇસમાં ઓટીપી સંગ્રહ કરવો ટાળો. 

દ્બ એપમાં પાસવર્ડ અને ટૂ ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન  ચાલુ રાખો.     

દ્બ જો કોઈ અચાનક આપને કોલ કરીને એ કહેશે કે *તમારૃં ખાતું બ્લોક થયું છે  અહીં ક્લિક કરો*, તો એ સ્પષ્ટ રીતે ફિશિંગ છેતરપીંડી છે.          

આપના મોબાઈલમાં એવા કોઇ એપ ન રાખો કે જે સ્ક્રીન શેરીંગ કરવાની મંજૂરી માંગે.

 માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, સંવત ૨૦૦૦ મુજબ કોઈ પણ વ્યક્તિ જો આપની જાણ બહાર ડિજિટલ માહિતીને દુરૂપયોગ કરે છે તો એ ગુનાહિત હકભંગ છે અને સજાયોગ્ય છે.

 છેલ્લે  પાટીયું વાંચ્યા વગર દસ્તખત ન કરો, અને એપ એગ્રીમેન્ટ પણ નહીં!

જેમ આપણે જમીન ખરીદતી વખતે સાવધાની રાખીએ છીએ કે ના કહેવાતા દસ્તાવેજો વાંચ્યા વગર દસ્તખત ન કરીએ, તેવી જ રીતે ડિજિટલ ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મનું એગ્રીમેન્ટ પણ એક કાયદેસર દસ્તાવેજ છે. તેને ધ્યાનથી વાંચો. જો તમારા દિમાગમાં શંકા હોય, તો નિકટના વકીલ કે નાણાકીય સલાહકારનો સંપર્ક કરો.

અંતિમ સમજણ  રોકાણ પહેલા કાયદા જાણો, પછી નાણા મૂકો બજારમાં લાલચ અનેક છે  દોઢ મહિનામાં પૈસા ડબલ, ગુપ્ત માહિતીથી કમાણી  પરંતુ કાયદો હંમેશાં સાચા લોકોના પક્ષમાં ઊભો હોય છે. જો આપ કાયદાની સમજ રાખો, તો છેતરાઈ જશો નહીં.

રોકાણ એ તમારું અધિકાર છે, પણ કાયદાની સમજ એ તમારી જવાબદારી છે.

ધ્વનિ લાખાણી, એડવોકેટ, ગુજ. હાઈકોર્ટ

જો આપને આ પોસ્ટ ગમી હોય તો શેર કરો...

Follow us: આ જ પ્રકારની બીજી પોસ્ટ માટે અમારી એપ ડાઉનલોડ કરો.

Android: https://rb.gy/surhtv

Apple ios: https://rb.gy/cee4r9

Social Media

ફોટો સ્ટોરી માટે અમારા ઇન્સ્ટાગ્રામ પેઈજને ફોલ્લો કરો

https://www.instagram.com/nobatdaily?r=nametag

વિડિયો માટે અમારી યુ-ટ્યૂબ ચેનલને સબસ્ક્રાઈબ કરો

https://youtube.com/@Nobatofficial