ભારત-પાક વચ્ચે દાયકાઓથી સક્રિય બેક ચેનલ દ્વારા દોહામાં અનૌપચારિક બેઠક ?

Author: નોબત સમાચાર

ભારત-પાક વચ્ચે દાયકાઓથી સક્રિય બેક ચેનલ દ્વારા દોહામાં અનૌપચારિક બેઠક ?

કેનેડા સાથે સંબંધો સુધર્યા, ચીન પીગળ્યુ, રશિયા-યુક્રેન વચ્ચે સંતુલન...

દોહા તા. ૩: ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે પડદા પાછળ મંત્રણા ચાલી રહી હોવાનું જાણવા મળે છે. સુત્રો મુજબ દોહા (કતાર)માં એક બેઠક યોજાઈ હતી, અને બંને દેશના પ્રતિનિધિઓ મળ્યા હતા. જો કે બંને દેશો વચ્ચે બેક ચેનલ કુટનીતિનો સિલસિલો દાયકાઓથી જારી હોવાનો દાવો પણ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

એવા અહેવાલો આવી રહ્યા છે કે, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં, કતારના દોહામાં ભારતીય અને પાકિસ્તાની પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે એક મહત્ત્વપૂર્ણ બેઠક થઈ હતી, જ્યાં બંને પક્ષોએ અનૌપચારિક ચર્ચાઓ કરી હતી. આ બેઠક ટ્રેક ૨ સંવાદનો એક ભાગ હતી. પાકિસ્તાન સમર્થિત આતંકવાદીઓ દ્વારા પહલગામ હુમલા પછી બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો વધુ બગડ્યા છે.

જો કે, આ દોહા બેઠક તાજેતરના મહિનાઓમાં આવી પહેલી બેઠક નહોતી. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે બેક-ચેનલ અથવા ટ્રેક ૨ રાજદ્વારીની આ પ્રથા દાયકાઓથી ચાલી રહી છે. એક સમય હતો જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે એક સાથે લગભગ ૨૦ આવા સંવાદો ચાલી રહૃાા હતા. આ બેઠકો પછી કોઈ પ્રેસ રિલીઝ અથવા નિવેદનો જારી કરવામાં આવતા નથી. સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે કોઈ પણ આ વાટાઘાટોની સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ કે ઇનકાર કરતું નથી.

ટ્રેક ૨ શબ્દ ૧૯૮૧ માં અમેરિકન રાજદ્વારી જોસેફ મોન્ટવિલે દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. નીમરાના સંવાદ ભૂતકાળમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સૌથી લાંબા સમયથી ચાલતા ટ્રેક ૨ સંવાદોમાંનો એક રહૃાો છે. આ બિન-અધિકારીઓ, જેમ કે ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓ, પત્રકારો, વ્યવસાયિક નેતાઓ અને નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે અનૌપચારિક વાતચીત છે. રાજકારણ અને મીડિયાની ચમકથી દૂર, આ વાતચીતનો હેતુ વિશ્વાસ બનાવવા, નવા વિચારો શોધવા અને પરસ્પર સમજણ માટે જગ્યા બનાવવાનો છે. ટ્રેક ૧ (જેમ કે કેમ્પ ડેવિડ કરાર) એ સંપૂર્ણપણે ઔપચારિક સરકાર-થી-સરકાર સંવાદ છે. ટ્રેક ૧.૫ એ બંનેનો સંકર છે, જેમાં સેવા આપતા અધિકારીઓ બહારના લોકો સાથે અનૌપચારિક રીતે મળે છે. જ્યારે પણ દેશો વચ્ચેના સંબંધો બગડે છે ત્યારે રાજદ્વારી પદ્ધતિનો ઉપયોગ ઘણીવાર વિશ્વભરમાં થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ૧૯૯૩ ઓસ્લો કરારના પ્રારંભિક તબક્કા દરમિયાન નોર્વેમાં ઇઝરાયેલી શિક્ષણવિદે અને પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે સમાન અનૌપચારિક બેઠકો થઈ હતી.

ભારતે આ પડદા પાછળની રાજદ્વારીનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ ફક્ત પાકિસ્તાનમાં જ નહીં પરંતુ અન્ય વૈશ્વિક મુદ્દાઓમાં પણ કર્યો છે.

જેથી ૨૦૨૦ માં ગલવાન ખીણમાં થયેલી હિસક અથડામણ પછી ભારત અને ચીને મોટાભાગના સત્તાવાર સંપર્કો સ્થગિત કરી દીધા હતા. જોકે, 'ટ્રેક-૨' વાટાઘાટોએ વાતચીતના માર્ગો ખુલ્લા રાખ્યા હતા. આના કારણે ૨૦૨૫ માં તિયાનજિનમાં સમિટ દરમિયાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિગ વચ્ચે મુલાકાત થઈ. પાંચ વર્ષના વિરામ પછી ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ માં બંને દેશો વચ્ચે સીધી ફલાઇટ્સ ફરી શરૂ થઈ, અને સરહદ પાર વેપાર અને સંપર્ક ધીમે ધીમે પુનઃસ્થાપિત થઈ રહૃાો છે. શી જિનપિંગ આ વર્ષે બ્રીક સમિટ માટે ભારતની મુલાકાત લે તેવી પણ અપેક્ષા છે.

જ્યારે ૨૦૨૨ માં યુક્રેન યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું, ત્યારે ભારત શાંતિથી યુરોપિયન દેશો, રશિયનો અને યુક્રેનિયનો સાથે ટ્રેક-૨ અને ટ્રેક-૧.૫ ફોરમમાં જોડાયું. જાહેરમાં, નવી દિલ્હીએ તેની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખી, જ્યારે ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓએ માનવતાવાદી ઉકેલો અને તણાવ ઓછો કરવાના વિકલ્પોની માંગ કરી.

હરદીપ સિંહ નિજ્જરની હત્યાના આરોપો બાદ ભારત-કેનેડા સંબંધો સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગયા. જોકે, ટ્રેક-૧.૫ રાજદ્વારી બાદ, બંને દેશોએ વ્યવહારિકતા દર્શાવી. જૂન ૨૦૨૫માં જી-૭ દરમિયાન ભ્પ્ મોદી અને કેનેડાના વડા પ્રધાન માર્ક કાર્ને અને નવેમ્બરમાં બેઠકોએ સંબંધોને સ્થિર કર્યા. ૨૦૨૬ની શરૂઆતમાં કાર્નેની ભારત મુલાકાતે નક્કર પરિણામો આપ્યા, જેમાં ૨૦૩૦ સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને ૫૦ બિલિયન સુધી વધારવા માટે વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી કરાર (સીઈપીએ) પર ચર્ચાનો સમાવેશ થાય છે. બંને દેશોએ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક લાભ માટે રાજકીય મતભેદોને બાજુ પર રાખ્યા છે.

જો આપને આ પોસ્ટ ગમી હોય તો શેર કરો...